Soczewka to przezroczysta struktura, otoczona torebką i umiejscowiona w gałce ocznej za tęczówką, jest widoczna w obrębie źrenicy. Jej zmętnienie nazywamy zaćmą. Najczęściej występująca zaćma to tzw. zaćma starcza, związana z wiekiem.
Co to jest zaćma i jakie są przyczyny jej powstawania?
Soczewka to przezroczysta struktura, otoczona torebką i umiejscowiona w gałce ocznej za tęczówką, jest widoczna w obrębie źrenicy. Jej zmętnienie nazywamy zaćmą. Najczęściej występująca zaćma to tzw. zaćma starcza, związana z wiekiem. Przyczyny jej powstawania nie są do końca poznane. Ogólnie najczęstszą przyczyną zmętnienia soczewki jest starzenie się organizmu i towarzyszące temu zaburzenia metaboliczne.
Zaćma może powstać także w wyniku urazu oka, stanów zapalnych błony naczyniowej oraz stosowania niektórych leków. Może się również rozwinąć u osób w młodszym wieku ze zdiagnozowaną krótkowzrocznością lub cukrzycą.
Jakie są objawy i jak często występuje?
Zaćma powoduje stopniowe pogarszanie się ostrości wzroku, aż do prawie całkowitej utraty widzenia. Zdolność poczucia światła zostaje zachowana nawet w przypadku zaćmy w pełni dojrzałej. Brak poczucia światła świadczy o współistnieniu innej choroby oka, na przykład odwarstwienia siatkówki czy zaniku nerwu wzrokowego.
Objawy wzrokowe w początkowym okresie powstawania zaćmy zależą od jej typu. Jeśli zmętnienie dotyczy tylnej torebki soczewki, to upośledzenie widzenia jest większe w jasnym oświetleniu i przy patrzeniu z bliska niż przy patrzeniu w dal.
Osoby z zaćmą jądrową, umiejscowioną w środkowej części soczewki, widzą źle w jasnym oświetleniu i twierdzą niekiedy, że tracą wzrok po wyjściu na zewnątrz w słoneczny dzień. Jednocześnie pacjenci tacy względnie dobrze widzą z bliska. Ponieważ z powstawaniem zaćmy jądrowej związane jest zjawisko zmiany wady wzroku w kierunku krótkowzroczności, część osób odczuwa wtedy pozorną, przejściową poprawę ostrości wzroku – mogą czytać ponownie bez okularów. W przypadku zaćmy korowej zmętnienia są początkowo zlokalizowane na obwodzie soczewki. Powoduje to zwłaszcza złe widzenie o zmroku i w ciemnych pomieszczeniach.
Według Światowej Organizacji Zdrowia zaćma jest główną przyczyną upośledzenia wzroku. W badaniach przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych wykazano, że prawie u 40% mężczyzn i u około 45% kobiet po 74. roku życia stwierdzano zaćmę pogarszającą ostrość wzroku.
Operacje usunięcia zaćmy są najczęściej przeprowadzanym okulistycznym zabiegiem chirurgicznym. W Polsce wykonuje się rocznie około 3 tys. takich operacji w przeliczeniu na milion mieszkańców, natomiast w wysoko rozwiniętych krajach Unii Europejskiej i Ameryki Północnej ponad 6 tys.
Rozpoznanie
Rozpoznanie zaćmy opiera się na wywiadzie – stwierdzenie obecności typowych zaburzeń widzenia – oraz na badaniu oka za pomocą wziernika okulistycznego i lampy szczelinowej. Pełne badanie okulistyczne wymaga rozszerzenia źrenicy. W przypadku zaćmy dojrzałej, gdy ze względu na nieprzejrzystość soczewki nie ma możliwości oceny dna oka, należy także wykonać badanie ultrasonograficzne w projekcji B, aby nie przeoczyć innych chorób oka, na przykład odwarstwienia siatkówki czy guza wewnątrzgałkowego.
Sposoby leczenia
Zaćmę leczy się operacyjnie. Stosowane są różne rodzaje kropli, których zadaniem jest spowolnienie mętnienia soczewki, ale ich skuteczność nie została dobrze udokumentowana w żadnych prawidłowo zaplanowanych badaniach naukowych.
Nie ma jednoznacznie określonych wskazań do leczenia operacyjnego zaćmy. Można ogólnie powiedzieć, że zaćmę należy usunąć, jeśli nastąpiło istotne obniżenie zdolności widzenia, które określonej osobie przeszkadza w pracy zawodowej lub codziennym życiu. Istnieją również wskazania medyczne, gdy zaćma niekorzystnie wpływa na stan oka, na przykład zaćma podwichnięta wywołująca jaskrę. Obecność zaćmy może także uniemożliwiać diagnostykę i leczenie chorób siatkówki czy nerwu wzrokowego ze względu na brak możliwości oceny dna oka. Należy podkreślić, że od dawna nieaktualny i nieprawdziwy jest pogląd, że zaćma musi być dojrzała, aby ją usunąć. Obecnie operuje się bardzo często zaćmy niedojrzałe, a nawet początkowe, jeśli upośledzają wzrok.
Nowoczesne leczenie operacyjne zaćmy polega na usunięciu jej za pomocą ultradźwiękowej końcówki i wszczepieniu sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej. Główną zaletą fakoemulsyfikacji jest możliwość wykonania zabiegu przez małe cięcie o szerokości 1,5–3,0 mm. Zabieg taki można wykonywać w znieczuleniu powierzchniowym. W miejsce usuwanej soczewki wszczepia się jednocześnie sztuczną, najczęściej wykonaną z polimerów akrylowych, soczewkę zwijalną. Dzięki elastyczności takiej soczewki i zwinięciu jej w momencie wszczepiania, można ją umieścić w oku bez poszerzania cięcia operacyjnego. Soczewka rozwija się w pozostawionej torebce naturalnej soczewki i w ten sposób zajmuje właściwe dla niej miejsce w gałce ocznej. Małe cięcie operacyjne, zwykle niewymagające zakładania szwów, umożliwia szybką rehabilitację wzrokową pacjenta. Operacje takie mogą być przeprowadzane w ramach tzw. chirurgii jednego dnia.
Co robić, żeby uniknąć zachorowania?
W zasadzie nie mamy wpływu na powstawanie zaćmy, chociaż zwraca się uwagę na możliwość szkodliwego działania promieniowania słonecznego i wpływ czynników środowiskowych (np. palenie papierosów, promieniowanie podczerwone).